Nobelovac Patrius - Književnoistorijska istina Vasilija Kalezića

Nije nepoznato da je Ivo Andrić, pored toga što je predmet interesovanja književnih kritičara i istoričara, neretko i predmet interesovanja pojedinih istraživača koji u biografiji jugoslovenskog nobelovca pokušavaju da makar i na silu pronađu kontroverzne i sakrivene detalje, bilo sa ciljem da pomoću njih naruže uspomenu na velikog pisca, bilo sa ciljem da opravdaju svoje zaključke koji zapravo i nemaju mnogo dodira sa Andrićevim stvaralaštvom kao književnom umetnošću.

U ovu drugu grupu donekle spada knjiga Hrvatski književnik Ivo Andrić, koju je napisao lekar Željko Poljak (i objavio u Zagrebu 2002), a sa ciljem koji je očigledan već u samom naslovu, zbog čega je akcenat bačen na dva zagrebačka perioda Andrićevog stvaralaštva (1912–1913. i 1917–1919), naravno sa tendencijom da se Andrićeva dela napisana pre piščevog odlaska u Beograd (1919) uvrste u korpus hrvatske književnosti (doduše, bez bilo kakvog osporavanja Andrićeve pripadnosti srpskoj književnosti) – ne samo zato što u tadašnjim Andrićevim tekstovima dominiraju osobenosti karakteristične hrvatskom jezičkom standardu, nego i zbog pojedinih piščevih nedvosmislenih izjava o sopstvenoj nacionalnoj i kulturološtoj pripadnosti iskazanim u privatnim pismima prijateljima i saradnicima (uzgred, opšte je poznato da su se Andrićevi stihovi našli u zborniku Hrvatska mlada lirika 1914, što se sigurno nije moglo desiti bez Andrićevog ličnog odobrenja).

Stoga su najveći deo knjige Željka Poljaka zauzela pisma koja je Andrić uputio svom zagrebačkom prijatelju Vojmiru Vojku Durbešiću (većina tih pisama nije bila objavljena ranije, dok su pojedina štampana u knjizi Andrićevih pisama koju je za izdanje novosadske Matice srpske 2000. priredio Miroslav Karaulac), ali su donesene i kratke biografije značajnih ličnosti sa kojima je Andrić sarađivao ili se družio tokom svojih zagrebačkih dana.

Bez obzira na forsiranje političkog i nacionalnog konteksta, knjiga Željka Poljaka ipak je značajna zbog toga što široj čitalačkoj publici pruža uvid u manje poznate detalje iz Andrićevog privatnog života, kao i uvid u lične (ponekad i prenagljene) stavove koje je pisac u svojim dvadesetim godinama iskazivao u pismima najodanijim prijateljima (mišljenja o pojedinim bliskim srodnicima i o Zagrebu kao kultunom središtu često prelaze u neprikladne opaske koje bi se na prvi pogled teško pripisale Andriću), ali je značajna i zato što u popisu literature o Andriću daje naslove na koje se ne može naići čak ni u nekim opširnijim bibliografskim pregledima najznačajnijih publikacija o stvaralaštvu i životu jugoslovenskog nobelovca.

Razumljivo je što Željko Poljak ima pretežno negativno mišljenje o brojnim hvalospevima Andriću štampanim u godinama nakon piščeve smrti, ali je karakteristično da se kao pozitivan primer objektivnog osvrta na Andrićevo delo ističe knjiga pod nazivom Ivo Andrić u našim sporovima (Partizanska knjiga, Ljubljana 1985), čiji je autor Vasilije Kalezić, književni delatnik za koga se može reći da je maltene potonuo u zaborav uprkos tome što je jugoslovensku književnu istoriju zadužio publikacijama U Krležinom sazvježđu, Ljevica u sukobu sa Krležom, Sukobi socijalne literature i nadrealizma, Đilas – miljenik i otpadnik komunizma, kao i spomenutom knjigom o Andriću.

Zato neće biti naodmet jedan osvrt na najvažnije podatke iz života i rada ovog vrsnog poznavaoca sukoba na književnoj levici.

Rođen u naselju Jastreb kod Danilovgrada 1931. godine, Vasilije Kalezić diplomirao je književnost na Filozofskom fakultetu u Beogradu 1955, a doktorirao je u Novom Sadu 1975. na temi „Tendencija u književnosti i sukobi naprednih pisaca između dva rata“, dok je u međuvremenu radio kao profesor u Vršcu i Bečeju, a od 1973. do 1980. bio je direktor Drame Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu, zatim od 1980. do 1982. upravnik Narodnog pozorišta u Beogradu, a potom, do odlaska u penziju 1988, urednik u beogradskoj izdavačkoj kući Narodna knjiga.

Pored propratnih tekstova za izdanja izabranih dela Đure Jakšića, Jovana Dučića, Radovana Zogovića, Miroslava Antića i Fjodora Mihailoviča Dostojevskog, naročito je bio zapažen Kalezićev priređivački rad na delima pozorišnog i slikarskog kritičara Milana Predića, dramaturga i nekadašnjeg upravnika beogradskog Narodnog pozorišta.

Mora se napomenuti da na Vikipediji ne postoji ni na jednom jeziku članak o književnom istoričaru Vasiliju Kaleziću, mada se zapaža da na hrvatskom jeziku postoje dva digitalna članka posvećena Kalezićevoj biografiji – jedan na Hrvatskoj enciklopediji, a drugi na Krležijani – dok se na srpskom jeziku jedini članak o Kaleziću može naći na digitalnoj Enciklopediji Srpskog narodnog pozorišta, pa se samo zahvaljujući pomenutim tekstovima dolazi do podatka o Kalezićevoj smrti 2018. godine.

Sasvim je očekivano što se Kalezićeva biografija našla na digitalnoj enciklopediji Krležijana, jer Kalezićevo interesovanje za sukob na književnoj levici, koji je uoči Drugog svetskog rata zadesio jugoslovensku levičarsku literaturu, prirodno je dovelo i do njegovog interesovanja za književni rad, pa i za politička kolebanja Miroslava Krleže, čije je ime maltene simbol nesuglasica koje su se javljale unutar grupe pisaca oformljene prvenstveno na bazi socijalističke ideologije i socrealističke umetnosti.

Moguće je da postoji barem jedan konkretan razlog što je Kalezićev rad svesno skrajnut iz vidokruga srpske književne kritike i istorije, jer se Kalezić prvi usudio da svega nekoliko godina nakon Andrićeve smrti načini nagli iskorak iz gomile pohvalnih publikacija posvećenih preminulom nobelovcu i da svojim postupkom izazove eminentne književne delatnike da reaguju tako kao da Andrića brane od neargumentovanih kleveta, a ne od činjenica koje se ne mogu osporiti izgovorom kako ne idu u prilog idealizovanoj slici Andrićeve ličnosti kao beskompromisne i besprekorne.

Knjiga Ivo Andrić u našim sporovima koncipirana je kao zbornik Kalezićevih članaka o Andrićevom delu i životopisu, mada je Kalezić uvrstio i polemičke tekstove koje je napisao povodom reakcija drugih kritičara na njegove prethodno objavljene članke, pa u tom pogledu jedini tekst koji je lišen polemičkog tona jeste onaj koji je odštampan na poslednjem mestu i koji nosi naslov „Ivo Andrić i Dostojevski“, a u kome je Kalezić ukazao na izvesne detalje iz Andrićevih radova koji su drugim kritičarima promicali, pa bi sigurno mnogi čitaoci, ali i književnonaučni delatnici, nakon čitanja ovakvog teksta sasvim drugačije tumačiti Andrićevu prozu nego što su je dotad tumačili.

I kao što se za Kalezićevu knjigu o Andriću može saznati iz knjige Željka Poljaka, tako se i iz Kalezićevih tekstova saznaje za mnoge publikacije koje su se delimično izgubile po iscrpnim bibliografskim spiskovima i izašle iz vidokruga čak i onima koji su veoma zainteresovani za proučavanje Andrićevog dela (dovoljno je navesti sledeće naslove: Andrićevi romani ili svijet bez boga Stanka Koraća, Razgovori i ćutanja Iva Andrića od Koste Dimitrijevića, Rani Andrić Miroslava Karaulca), ali sigurno će u sadržaju Kalezićeve knjige najpre pasti u oči jedan Andrićev naslov za koji su čuli i oni koji površno poznaju njegov književni rad, jer je u knjigu unesen i Kalezićev članak „’Jelena, žena koje nema’ u stvarnosti naših razmirica“, gde se ne dovodi u pitanje literarna vrednost Andrićevog proznog triptiha, nego se daje osvrt na jedno neobično i, pokazalo se, prilično kontroverzno izdanje ove poetske priče.

Iz Kalezićevog članka saznaje se da je Zadužbina Ive Andrića izrazila negodovanje povodom toga što je beogradski izdavač „Vuk Karadžić“ objavio 1980. godine zasebno izdanje priče „Jelena, žena koje nema“, uz čiji su izvorni tekst unesene i reprodukcije likovnih radova akademskog slikara Mersada Berbera, ali i pisma koja je Andrić pisao svojoj prijateljici Zdenki Marković.

Iako je negodovanje donekle bilo izazvano i činjenicom da je unošenjem likovnih prikaza naslovne junakinje umnogome narušena izvorna apstrakcija koja daje osnovni smisao Andrićevoj poetskoj priči, ipak je najveći problem bio u tome što bi preštampana pisma mogla navesti čitaoce na zaključak da je Andrićeva inspiracija tokom pisanja priče „Jelena, žena koje nema“ bila upravo Zdenka Marković, za šta inače nema nikakvih dokaza.

Kalezićev osvrt na pomenuto izdanje priče „Jelena, žena koje nema“ pruža zanimljiv uvid u jedno vreme kad su izdavači vagali između umetničke vrednosti i materijalne koristi, između poštovanja izvornog smisla znamenitih književnih dela i komercijalnog uspeha kod šire čitalačke publike, a iste godine kad se pojavilo i sporno izdanje Andrićeve poetske priče, odštampan je u zagrebačkom listu Fokus članak Vasilija Kalezića pod nazivom „Prešućeni Ivo Andrić“.

Pre nego što se u kratkim crtama sagledaju najvažniji detalji samog članka, mora se zastati već kod naslova, čije je izvorni oblik „Prećutani Ivo Andrić“, kako stoji i u knjizi Ivo Andrić u našim sporovima – ali, prilikom objavljivanja u Fokusu, nije samo naslov bio prilagođen hrvatskoj varijanti tada još uvek (barem na većem delu teritorije Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije) zvaničnog srpskohrvatskog ili hrvatskosrpskog jezika, nego su tome bili podvrgnuti i pojedini izrazi unutar teksta.

Samim tim što će Kalezić docnije, kad bude preštampao članak u knjizi, sa izvesnom dozom prekora u posebnoj napomeni istaći korekciju koju je naslov njegovog članka pretrpeo prilikom objavljivanja u Fokusu (spomenivši i druge grube izmene i omaške), dovoljno pokazuje kolika je bila autorova doslednost u jezičkim i pravopisnim pitanjima.

Ipak, bilo da se Kalezićev članak „Prećutani Ivo Andrić“ pročita u verziji prilagođenoj hrvatskom standardu i objavljenoj u listu Fokus, ili u verziji koju je sâm Kalezić priredio za knjigu Ivo Andrić u našim sporovima vrativši sopstveni jezički stil, koji se može opisati kao srpskohrvatska standardna ijekavica karakteristična crnogorskom području (sa oblicima sjutradan, nijesam, nijesu, ali i sa oblicima gdje, ovdje, djeca, tjerati i sl., koji se inače podrazumevaju u standardnojezičkom izrazu svih ijekavskih oblasti) – suština članka je ista, a to je Kalezićeva tvrdnja da je Ivo Andrić tokom 1938. i 1939. objavio u beogradskom časopisu XX vek dvanaest tekstova povodom tadašnje političke situacije u Jugoslaviji, ali da ih nije potpisao svojim imenom, nego pseudonimom „Patrius“.

Premda je Kalezić prvi skrenuo pažnju i na konkretne naslove Andrićevih političkih članaka i na njihovu osnovnu tematiku, pa i na ideološku pozadinu samog časopisa u kome su objavljeni, treba napomenuti (što je i Kalezić naveo, mada tek docnije, kad je ušao u polemiku koju je njegov članak izazvao) da je „Patrius“ kao Andrićev pseudonim već bio dešifrovan i obelodanjen od strane Milivoja V. Kneževića, i to znatno ranije, 1954. godine, dakle u vreme kad je Andrić bio u životu i kad je sasvim lako mogao da demantuje povezivanje svog imena sa dotičnim pseudonimom – ali, Andrić to nije učinio, niti je bilo ko drugi pokušavao da to učini dok Kalezić nije u svom članku detaljnije razmotrio prirodu tekstova objavljenih sa potpisom „Patrius“ u časopisu XX vek.

Činjenica da sâm Andrić uopšte nije poricao da je „Patrius“ bio njegov pseudonim zapravo će biti najjači Kalezićev argument kad uđe u polemiku sa Ivom Tartaljom, koji je tvrdio kako nije sasvim sigurno da je „Patrius“ zaista bio Andrićev pseudonim, a što je posredno trebalo da dovede do zaključka kako Andrić verovatno nije napisao tekstove koje je Kalezić naveo u svom članku „Prećutani Ivo Andrić“.

Neretko će Kalezić isticati da je u časopisu XX vek objavljen i odlomak nedovršene Andrićeve pripovetke „Poručnik Murat“ (koja će naredni put, takođe u nedovršenom obliku, biti objavljena tek u dodatku zbirke Kuća na osami unutar posthumnih Andrićevih sabranih dela), što i ne mora biti bilo kakav dokaz da su tekstovi potpisani pseudonimom „Patrius“ takođe Andrićevi samo zato što su objavljeni u istom časopisu, ali verovatno Kalezićev članak ne bi ni izazvao toliku polemiku da sama tematika dvanaest Andrićevih tekstova, pa i podatak da su objavljeni u navedenom časopisu, ne znači automatsku pripadnost jednoj poraženoj političkoj struji koja je u vreme Andrićeve smrti – a zapravo u celom vremenskom rasponu od 1945. do 1990 – bila u Jugoslaviji redovno označavana kao fašistička i velikosrpska, što su zapravo bile najteže moguće optužbe u komunističkom režimu.

Premda se nakon 1945. godine u pregledima Andrićevog životopisa nije sakrivala dvadesetogodišnja piščeva diplomatska delatnost u Kraljevini Jugoslaviji, ipak je zaobilažen podatak da je Andrić kao političar bio blizak Milanu Stojadinoviću, koji je i stajao iza časopisa XX vek – a inače, bez privrženosti Stojadinovićevom režimu, Andrić sigurno ne bi bio imenovan aprila 1939. za jugoslovenskog poslanika u Berlinu kao prestonici Trećeg rajha.

Ono što je mnogo važnije, to je da Andrić u vreme Stojadinovićeve vlasti nije bio niži činovnik ministarstva čiji je resor izlišno navoditi, nego je bio na mestu zamenika ministra spoljnih poslova, što bi se opet moglo zanemariti kao podatak samo da ministar spoljnih poslova tada nije bio upravo onaj koji je i vodio ministarski savet – a to je Milan Stojadinović.

U knjigama objavljenim za vreme komunističke Jugoslavije najčešće bi uz Stojadinovićevo ime stajala fašistička kvalifikacija, svakako zbog otvorenog Stojadinovićevog približavanja Musolinijevom Rimu i Hitlerovom Berlinu, ali i zbog obračuna Stojadinovićevog režima sa studentskim pokretom na Beogradskom univerzitetu, pa bi stoga mogao iznenađujuće delovati podatak da je riječka izdavačka kuća „Otokar Keršovani“ objavila 1970. godine Stojadinovićeve memoare pod nazivom Ni rat ni pakt (koji su prethodno izašli u Argentini, gde je Stojadinović i umro kao politički emigrant), a pošto je jugoslovenska cenzura dopustila da budu odštampani bez bilo kakvih izmena (verovatno zato što je komunističkom režimu u tom trenutku bio bitniji Stojadinovićev negativan prikaz ličnosti kneza Pavla Karađorđevića nego sâm Stojadinović kao već pokojni antikomunista), zadržan je i podatak o „stilski doterivanim notama“ koje je Andrić sređivao upravo na osnovu Stojadinovićevih instrukcija, što će Andrić docnije (u razgovoru sa Kostom Dimitrijevićem) pokušati da ublaži retorskm pitanjem: „Ako je reč o doterivanju diplomatskih nota, i ja sam kao pomoćnik ministra spoljnih poslova, valjda, imao svoje pomoćnike?“

Kalezić tačno primećuje da Andrić ovakvim retorskim pitanjem zapravo nije demantovao Stojadinovićevu tvrdnju o njihovoj bliskoj saradnji, ali jeste pokušao da takvu saradnju relativizuje.

Da je Andrić bio pouzdan Stojadinovićev saradnik i da je aktivno podržavao njegovu ideologiju – makar i iz ličnog interesa, zarad napredovanja u diplomatiji – bilo je sasvim jasno i pre nego što je objavljen Kalezićev članak u listu Fokus, jer je tri godine ranije, 1977, istoričar Bogdan Krizman priredio i sa propratnim komentarima štampao u zagrebačkom Časopisu za suvremenu povijest tekst pod nazivom „Elaborat dra Ive Andrića o Albaniji iz 1939. godine“, koji je napisan neposredno uoči sastanka Milana Stojadinovića sa italijanskim ministrom spoljnih poslova (Musolinijevim zetom) grofom Galeacom Ćanom – a sigurno je da Andriću ne bi bilo povereno da napiše predlog podele Albanije (sa eventualnim posledicama takve podele, među kojima je i iseljavanje Albanaca sa jugoslovenske teritorije) između Kraljevine Jugoslavije i fašističke Italije da ga Stojadinović nije smatrao osobom od najvećeg mogućeg poverenja (pri čemu nije od presudnog značaja da li je Andrić sâm sastavio „elaborat“ ili uz pomoć nekolicine saradnika).

Da je Andrićev „elaborat“ bio odštampan u nekim novinama koje su dolazile do većeg broja čitalaca, sigurno bi Krizmanov postupak izazvao u jugoslovenskoj javnosti ogromnu kontroverzu, i to najmanje iz dva razloga: zbog toga što je svega dve godine nakon Andrićeve smrti dovedena u pitanje etička strana ličnosti čiji je kult već bio nedodirljiv, ali i zbog toga što je Andrićev plan za podelu Albanije obelodanjen u vreme kad su odnosi Srba i Albanaca na Kosovu uveliko išli ka svojoj kritičnoj fazi.

Često je u Andrićevim biografskim pregledima štampanim u Jugoslaviji nakon 1945. kao pozitivan momenat isticano to što je Andrić neposredno uoči pristupanja Kraljevine Jugoslavije Trojnom paktu marta 1941. izričito zahtevao da bude razrešen dužnosti poslanika u Berlinu, jer se na osnovu takvog podatka očigledno stvarala slika kako je Andrić bio protivnik tadašnje spoljne jugoslovenske politike, ali ipak nije teško na osnovu autentičnih dokumenata zapaziti – na šta je Vasilije Kalezić naročito ukazao u svom članku „Ivo Andrić o podjeli Albanije“ – da je Andrić nudio svoju ostavku zato što je smatrao neprikladnim da se sa političkim vrhom Trećeg rajha pregovara mimo zvaničnog poslanstva, tačnije mimo njega samog kao poslanika Kraljevine Jugoslavije, a ne zato da bi činom podnošenja ostavke javno iskazao antifašističke stavove.

Zna se, naime, da su knez Pavle Karađorđević, premijer Dragiša Cvetković i ministar spoljnih poslova Aleksandar Cincar-Marković imali više poverenja u pravnika i novinara Danila Gregorića, kog su i slali u Berlin da pregovara sa nacističkim vlastima, nego u poslanika Andrića, koji je u jugoslovenskom političkom vrhu bio smatran pristalicom zbačenog Stojadinovića.

Očigledno je Andrić imao sreću da izbegne Stojadinovićevu sudbinu zato što je već bio u Berlinu kad je knez Pavle rešio da se u Beogradu politički obračuna sa Stojadinovićem i da ga pošalje u progonstvo kao britanskog zatočenika, a nekoliko godina kasnije Andrić će imati sreću da se njegova privrženost Stojadinovićevom režimu na svojevrstan paradoksalan način preinači u antifašizam (i pored toga što će baš otada uz Stojadinovićevo ime redovno stajati fašistička etiketa) zato što Andrić zaista nije učestvovao u pregovorima koji će dovesti do zvaničnog ulaska Kraljevine Jugoslavije u fašistički blok, mada je bio prisutan u dvorcu Belvedere u Beču kad su Cvetković i Cincar-Marković u ime jugoslovenske vlade potpisali pristupanje Trojnom paktu.

Ovo je svakako bio glavni razlog što je nekolicina književnih kritičara, a pre svih Ivo Tartalja, pokušala da ospori Kalezićevu tvrdnju kako iza pseudonima „Patrius“ u časopisu XX vek stoji Ivo Andrić – jer ako bi se Kalezićeva tvrdnja ispostavila kao istinita, onda bi to značilo da je Andrić bio verni sledbenik i poslušnik omrznutog Stojadinovićevog režima, tim pre što je svoje političke tekstove objavljivao u glasilu koje je faktički uređivao sâm Stojadinović i koje je prestalo da izlazi čim je knez Pavle sklonio Stojadinovića sa političke scene.

Mora se zapaziti i značenje latinske reči koja je iskorišćena kao pseudonim, jer iako se ona prvenstveno prevodi kao pridev očinski, ipak bi jedan pisac političkih članaka upotebio navedeni izraz u značenju patriota, tim pre ako veruje da publikovanjem svojih ideja, a pritom podržavajući aktuelni režim, i sâm doprinosi opstanku države.

I kao što se bavio otkrivanjem skrajnutih i zaboravljenih Andrićevih radova (od kojih su pojedini sigurno bili namerno prećutani), Kalezić je takođe zapazio da su Andriću jednom prilikom pripisani tekstovi koje nije napisao, pa se iz Kalezićevog članka „Pogrešno dešifrovan potpis“ može saznati da je u bibliografiju Andrićevih radova (koja je odštampana u sedamnaestom tomu Andrićevih sabranih dela objavljenih 1981) uneseno devet naslova nekog drugog autora.

U spomenutom bibliografskom pregledu stoji da je Andrić 1929. godine objavio ukupno jedanaest tekstova, od toga deset u Srpskom književnom glasniku, a jedan u Politici, pri čemu se zapaža da je svaki od tih naslova u Srpskom književnom glasniku potpisan inicijalima „R. R.“, dok uz bibliografsku jedinicu pod naslovom „Na Latinskoj ćupriji (fragment)“, koja je bila objavljena u Politici, ne stoji takav podatak, pa se može zaključiti da je navedeni članak bio potpisan punim imenom i prezimenom, zbog čega ni Kalezić nije sumnjao da to jeste Andrićev tekst.

Kalezić takođe ne izražava sumnju da tekst pod nazivom „Goja“, objavljen u Srpskom književnom glasniku 1929, jeste Andrićev, ali za ostalih devet tekstova izričito tvrdi da ne mogu biti Andrićevi, što zbog stila i tematike koji nisu svojstveni Andriću – jer to su uglavnom kratki informativni prikazi o aktuelnim jugoslovenskim i svetskim literarnim pojavama – što zbog činjenice da Andrić u to vreme, zbog diplomatskih aktivnosti u zapadnoj Evropi, nije mogao da prati tekuću književnu produkciju u Jugoslaviji, ali ni bilo gde drugde.

Naročito je Kalezić insistirao na tvrdnji da Andrić sigurno nije napisao afirmativni prikaz Istorije zapadnoevropske književnosti sovjetskog pisca Petra Semjonoviča Kohana, tim pre što jedan visoki diplomatski službenik Kraljevine Jugoslavije ne bi smeo (verovatno ni pod pseudonimom) da piše pohvalno o knjizi objavljenoj u zemlji sa kojom Kraljevina Jugoslavija iz ideoloških razloga nije imala uspostavljene diplomatske odnose.

Ali, sve i da se zanemari Andrićev politički položaj, opet je teško poverovati da bi se Andrić između dva svetska rata interesovao za bilo koju knjigu objavljenu u Sovjetskom Savezu, jer takvo interesovanje bilo je svojstveno piscima levičarskog opredeljenja, a Andrić je u datom trenutku bio smatran jednim od predstavnika suprotne strane književnog fronta.

U članku specifičnog naslova „Dokazivanje po savjesti, formalno i stvarno“ Kalezić ukazuje na to da je Đorđe Jovanović, jedan od značajnijih pisaca književne levice, objavio 1936. godine u beogradskom časopisu Naša stvarnost, iza koga je stajala Komunistička partija Jugoslavije, članak „Prividni realizam Iva Andrića“, gde je dao negativnu kritiku Andrićevog pripovedačkog rada, pa iako je u posthumnom izdanju Jovanovićevih kritika 1949. priređivač Eli Finci morao – očigledno zbog Andrićeve tadašnje reputacije – da ublaži i čak izostavi pojedine Jovanovićeve opaske na račun Anrićeve proze, ipak je sasvim jasno koliko je Andrić i kao pisac i kao političar bio daleko od književne levice i da je stoga neozbiljno smatrati ga autorom pohvalnog prikaza jedne sovjetske knjige pre Drugog svetskog rata (naravno, u godinama neposredno nakon Drugog svetskog rata, sigurno bi i Andrić pokazivao afirmativni stav prema knjigama štampanim u Sovjetskom Savezu, ali to u ovom slučaju nije važno).

Detaljnim istraživanjima i razmatranjima, Kalezić zaključuje da potpis „R. R.“ zapravo i nije nikakav pseudonim, nego skraćenica kojom je svoje ime označavao pesnik Risto Ratković kao stalni saradnik Srpskog književnog glasnika, a što je još bitnije, takva se skraćenica pojavljuje u Srpskom književnom glasniku i tokom 1930, ali tekstove potpisane takvim inicijalima i objavljene u navedenoj godini ipak niko nije pripisao Andriću.

Čini se, međutim, da je Kaleziću promakao konkretan razlog koji je doveo do pogrešnog unošenja devet naslova u spisak Andrićevih dela, jer iako je upravo Kalezić napomenuo da su sastavljači Andrićeve bibliografije načinili omašku tako što su naveli da je članak „Goja“ potpisan skraćenicom „R. R.“ i pored toga što je navedeni članak objavljen bez potpisa, dok skraćenica „R. R.“ stoji (sigurno greškom) pored naslova „Goja“ u sadržaju dotičnog broja Srpskog književnog glasnika – ipak ovo zapažanje nije poslužilo Kaleziću kao putokaz ka logičnom zaključku da su sastavljači Andrićeve bibliografije, videvši u sadržaju Srpskog književnog glasnika inicijale „R. R.“ uz naslov „Goja“ (za koji se pouzdano zna da jeste Andrićev tekst), najpre pomislili da je Andrić zaista upotrebio navedenu skraćenicu kao pseudonim za tekst „Goja“, a potom i da je takav pseudonim Andrić koristio za još devet tekstova koji su tokom 1929. objavljeni u Srpskom književnom glasniku sa istom skraćenicom umesto punog potpisa autora.

Srećna je okolnost što tekstovi koji su pogrešno pripisani Andriću (a čiji je autor očigledno Risto Ratković) nisu bili preštampani ni u jednoj verziji posthumnih Andrićevih sabranih dela, mada treba napomenuti da nije preštampan ni jedan jedini članak koji je u časopisu XX vek objavljen pod pseudonimom „Patrius“, što bi značilo ili da priređivači Andrićevih radova nisu prihvatili Kalezićevu tvrdnju da se iza dotičnog pseudonima krije Andrićevo ime, ili da namerno nisu uneli (verovatno da ne bi kompromitovali pokojnog nobelovca) dvanaest Andrićevih političkih članaka iako su znali da ih jeste on napisao.

Ako se Andrić nekada skrivao iza pseudonima „Patrius“, mnogi su se nakon piščeve smrti krili upravo iza njegovog imena, na šta je Vasilije Kalezić u svojim člancima takođe prekorno ukazao, naročito se osvrnuvši na kontroverzne odluke o prvim dobitnicima Andrićeve nagrade.

Zahvaljujući Kalezićevom članku „Sjenke nad ’Andrićevom nagradom’“ saznaje se da je Zadužbina Ive Andrića ustanovila nakon smrti nobelovca dodeljivanje Andrićeve nagrade „za najbolju pripovetku, odnosno zbirku pripovedaka objavljenu prethodne godine“, pa stoga čuđenje mora biti utoliko veće kad se pročita da je prvi dobitnik Andrićeve nagrade bio Dragoslav Mihailović za Petrijin venac (1975), a drugi dobitnik Antonije Isaković za Tren I (1976) – jer zna se da navedena dela nisu pripovetke nego romani, a čak i da su u prvi mah bila shvaćena kao svojevrsni prozni ciklusi, što kao formalna odrednica donekle podseća na zbirku pripovedaka, ipak bi i u prvom i u drugom slučaju to bile veoma srodne pripovetke unutar jedne knjige, pritom sa istim glavnim likovima i sa događajima koji su čvrsto povezani, pa su stoga navedena dela čak i sa takvom žanrovskom odrednicom bliža formi romana nego onome što se podrazumeva pod zbirkom pripovedaka.

Sporne odluke o prvim dobitnicima Andrićeve nagrade kao da predstavljaju odjek sporne odluke o prvoj Ninovoj nagradi, koja je dodeljena za najbolji jugoslovenski roman objavljen tokom 1954. godine, pri čemu i nije bilo toliko sporno što je prvu Ninovu nagradu dobio Dobrica Ćosić za roman Koreni, nego što Andrićeva Prokleta avlija nije uzeta u razmatranje zbog tvrdnje Borislava Mihajlovića Mihiza – očigledno najuticanjnijeg člana prvog Ninovog žirija – da ovo delo uopšte nije roman, nego novela.

Tako se desilo da ono delo koje mnogi smatraju najboljim Andrićevim romanom bude neposredno nakon objavljivanja onemogućeno da uopšte učestvuje u nadmetanju za najbolji roman, a nakon dve decenije desiće se da priznanje koja nosi Andrićevo ime i koje treba da se dodeljuje za zbirke pripovedaka ili za pojedinačne pripovetke – najpre bude dodeljeno za dela koja su nesumnjivo romani.

Veliko je pitanje da li bi Andrić izrazio negodovanje povodom takvih odluka sve i da je znao kako će biti dodeljivana nagrada koja nosi njegovo ime, jer ipak se to dešavalo u vreme kad se sâm Andrić već opredelio za ćutanje, čega se pridržavao i kad je bio u prilici da svojim očima sagleda mnogo veće nepravde koje su činjene njegovim nekadašnjim prijateljima i saradnicima – a uzgred, ćutao je i kad je njegov roman Prokleta avlija bio proglašen pripovetkom.

A ako bi se razmišljalo kako bi Andrić reagovao povodom obelodanjivanja članaka koje je mnogo godina ranije objavio u časopisu XX vek, sa sigurnošću se može reći da bi Andrić (makar i neoglašavanjem) zamerio Kaleziću na tolikoj radoznalosti i revnosti da do kraja razotkrije ko se skrivao iza pseudonima „Patrius“, pa bi u tom pogledu Ivo Tartalja i ostali koji su pokušavali da ospore Kalezićeve tvrdnje imali pravo da se pozovu na činjenicu kako je Andrić, premda je nekada znao da napiše članak „Nezvani neka šute“ (u danima kad se u Zagrebu odlučivalo o jugoslovenskom ujedinjenju), ne samo zaćutao o pojedinim sopstvenim ideološkim stavovima, nego i dopuštao (a možda i zahtevao) da jedan deo njegovog (i književnog i političkog) rada bude prećutkivan, što bi značilo da niko ne bi trebalo da objavljuje ono što je Andrić sâm izbegavao da pominje i da docnije preštampava.

Ali, jasno je da ni takav izgovor ne bi prošao kao argument pred književnom istorijom, jer kao što treba težiti istorijskoj istini, tako treba težiti i književnoistorijskoj istini, što je Kaleziću bio jedini cilj, pa nije isključeno da je književna kritika namerno skrajnula Kalezića iz vidokruga šire čitalačke publike, jer što je Vasilije Kalezić bliži zaboravu, to su zaboravu bliži i njegovi tekstovi, pa su samim tim ponovnom prećutkivanju bliži i pojedini podaci iz Andrićevog životopisa i stvaralaštva.

Autor Dušan Milijić