SRBIJA MEĐU KLETVAMA I ZAKLETVAMA Romani Biljane Gojković o dinastiji Višeslavić

Sredinom maja 2022. godine, kad se očekivalo da bi uskoro mogao izaći četvrti roman iz planiranog sedmoknjižja nazvanog „Dvesta godina pre Nemanjića“, sva očekivanja presekla je tužna vest o iznenadnoj smrti autorke Biljane Gojković.

Iako potresna, ova je vest prošla tiho i nenametljivo, kao što je tekao i život same književnice, u čijem se kratkom biografskom pregledu može pročitati da je rođena krajem šezdesetih godina dvadesetog veka u Beogradu, gde je studirala srpski jezik i književnost, kao i dramaturgiju, te da je pasionirano proučavala period srpske istorije koji prethodi dinastiji Nemanjić.

Nesumnjivo je i autorka smatrala da su navedeni podaci sasvim dovoljni za predstavljanje pisca, a da će ostale podatke pružiti sama dela, na osnovu kojih se zaista i vidi koliko je Biljana Gojković marljivo i strpljivo proučavala hronologiju i genealogiju srpske srednjovekovne dinastije Višeslavić. A u kolikoj je velikoj i dugovečnoj istorijskoj senci bila dotična vladarska porodica, dokaz je i to što se zajedničko prezime njenih pripadnika mora uslovno odabrati, pa osim što ih istoričari nazivaju Višeslavićima, ponekad ih imenuju i prezimenom Vojislavići, a ponekad i prezimenom Vlastimirovići.

Iako je tragična okolnost sprečila završetak zamišljenog sedmoknjižja, čime je saga o Višeslavićima silom prilika postala trilogija, ipak i objavljeni romani Veliki knez, Kletvenik i Preobraćenik ostaju kao putokaz svima koji imaju nameru da se (bilo kao istoričari, bilo kao pisci fiktivne proze) bave ranim srpskim srednjovekovljem. Navedena tri romana ostaju kao podstrek novim istraživačima da ne ustuknu pred riznicom koja je ionako predugo bila zaključana i za koju je trebalo dosta hrabrosti i strpljenja da najpre bude otključana, potom temeljno pregledana, a zatim i umetnički uobličena.

Predstava o srednjovekovnim srpskim vladarima (pri čemu se misli i na pripadnike dinastije Nemanjić) neretko je zasnovana na jednoj od dve međusobno suprotstavljene predrasude: ili da su to i u stvarnom životu bili bezgrešni svetitelji sa fresaka i iz žitija, ili da su bili varvari koji nisu imali svest ni o državi, ni o politici, a kamoli o kulturi i umetnosti. Biljana Gojković uspela je da izbegne obe predrasude i da junake svojih romana prikaže kao ljude od krvi i mesa, sklone svim vrlinama i porocima, a ne kao mitske polubogove, ali ni kao primitivne divljake. Bili su to ljudi koji su imali neizmernu hrabrost i mudrost, ali su ponekad činili i fatalne greške – borili su se za interese svoje države, ali na putu do vlasti nisu prezali od krivokletstva i bratoubistva; predvodili su hiljade vojnika u smrt, ali su mogli biti omađijani od jednog ženskog pogleda.

Čitaoce je već u prvi mah prijatno iznenadila i sama činjenica da se radnja romana Veliki knez (2019), prvog iz sage o Višeslavićima, dešava čitava dva stoleća pre vladavine Stefana Nemanje. Štaviše, taj je podatak bio i odlična preporuka za knjigu, jer odavno se uvrežilo shvatanje o velikom županu Nemanji kao osnivaču srpske države, pa je stoga i vreme radnje moralo privući pažnju. Naravno, ako se srpsko srednjovekovlje sagleda u celini, postoje i objektivni razlozi zbog čega imena vladara iz loze Višeslavića nisu toliko poznata, jer sigurno je da su Nemanjići, a za njima Lazarevići i Brankovići, imali mnogo veći značaj i za razvoj i za opstanak srpske državnosti, ali to opet ne znači da bi vladari prednemanjićkog perioda trebalo da padnu u potpuni zaborav.

Upravo podstaknuta idejom da spreči takav zaborav, Biljana Gojković je u prvoj knjizi o Višeslavićima istakla jednu ličnost čiji značaj možda nije bio dalekosežan, ali koja je u datom trenutku bila veoma važna ne samo na prostoru srpskih zemalja, nego i među susednim narodima i državama. Tako će veliki knez Petar Gojniković predstavljati svojevrsnu sponu između dva vladara čija se imena ipak češće spominju, samim tim što su ostavila izvesnog traga u istoriji, a to su Petrov deda Vlastimir sa jedne i Petrov bratanac Časlav, poslednji vladar dinastije Višeslavić, sa druge strane.

Nije lako predstaviti savremenim čitaocima srpske i uopšte balkanske zemlje sa početka desetog stoleća, jer mnogo toga se izmenilo, mnogi su gradovi u međuvremenu porušeni, mnoge su bogomolje iščezle ili su promenile svoju namenu, a pod terminima srpskih, bugarskih i romejskih (vizantijskih) zemalja nije se oduvek podrazumevalo ono što će važiti u vreme Nemanjića ili u savremenoj istoriografiji.

Znajući da je najefektnije kad prvi susret sa jednom zemljom bude dat iz ugla stranca, Biljana Gojković je za tu priliku iskoristila papskog izaslanika koji je pošao u misiju širenja rimskog političkog (a zapravo verskog) uticaja na slovenske zemlje Balkana. Međutim, iz samog se romana jasno vidi da se Balkan u to vreme nije toliko striktno delio na katolike i pravoslavce (mada su se zađevice između Rima i Konstantinopolja već odražavale na sudbinu srpskih plemena), ali da se u nekim područjima stanovništvo još uvek delilo na hrišćane i – pagane. U tom pogledu posebno je zanimljiv osvrt na Neretljansku oblast, poznatu i kao Paganija, pri čemu sâm naziv dovoljno govori o nepokornosti njenih žitelja, koji su se, uzgred, bavili i gusarenjem u dalmatinskom primorju.

I u romanu Kletvenik (2020), drugom delu sage, daje se još jedan slikovit presek političkih i kulturoloških, pa i emotivnih protivurečnosti tokom jednog kratkog perioda kada se kao neprikosnoveni vođa srpske vlastele nametnuo knez Pavle Branović, ali ne kao samostalni vladar, nego kao kletvenik bugarskog cara.

Možda će u datom slučaju i sâm naslov delovati zbunjujuće, tim pre što bi mogao biti zamenjen mnogo poznatijim terminom vazal, ali u samoj epohi o kojoj je reč upravo su se kletvenicima nazivali oni koji bi se uz pomoć jače susedne sile istakli među svojim velmožama kao vrhovni vladari, mada bi i nakon dolaska na presto ostali potčinjeni (a sa njima bi bila potčinjena i zemlja kojom upravljaju) onome koji im je pomogao da se domognu tog zavidnog položaja.

Zato je radnja Kletvenika obuhvatila prostor koji daleko prevazilazi tadašnje srpske granice, jer likovi prolaze raznim putevima Balkanskog poluostrva, od Splita do Carigrada, preko Raške i Travunije, po bosanskim planinama, duž jadranske obale, pa i do odaja jednog prognanog kneževića koji samo čeka priliku da se u svoju zemlju vrati kao vladar – čim to bude u interesu onoga u čijem se zarobljeništvu knežević trenutno nalazi.

Ipak, posebnu draž daju ženski likovi, preko kojih se najčešće prelamaju sve tragične protivurečnosti kroz koje prolaze srpske zemlje, a sa njima i srpska vlastela, pa se u pojedinim momentima stiče utisak kako priču neposredno kazuju žene koje možda nisu učestvovale u bojevima i diplomatskim nadmudrivanjima, ali su i iz senke svojih odaja umele da odigraju važnu ulogu, tako da su njihove kletve, upućene novom vladaru, često bile jače nego zakletva koju je taj vladar položio stranim gospodarima kad je na njihovim posedima boravio kao prognanik ili zatočenik.

Treći roman o Višeslavićima, Preobraćenik (2021), najvećim se delom bavi poslednjim danima vladavine Pavla Branovića kao velikog kneza srpskih zemalja, jer pošto je došao na vlast zahvaljujući bugarskoj pomoći, i to zbacivši svog strica Petra Gojnikovića, veliki knez Pavle itekako je svestan da se lako može naći u istoj opasnosti kao prethodni vladar, pa će stoga neprestano strepeti i od pobune potčinjenih velikaša, i od sve jačeg uticaja bugarskog cara. A ne prezajući da se udruže i sa Bugarima i sa Vizantincima, Pavlovi protivnici iz redova srpskih kneževa pokazuju se kao podjednaka opasnost za njegov presto koliko i vojske upućene iz Preslava i Carigrada.

Premda znaju da nevolja srpskih zemalja nije u tome što su okružene znatno moćnijim silama, nego u tome što ne uspevaju da se ujedine i složno suprotstave tim silama, srpski velikaši ipak prihvataju izbor manjeg zla između vizantijske i bugarske sile, pa zato i stranu menjaju naglo i iznenada, u zavisnosti od aktuelnog političkog i dinastičkog trenutka. Otuda u naslovu trećeg dela sage stoji reč koja bi mogla biti shvaćena u izrazito negativnom kontekstu, ali koja je za srednjovekovne prilike sasvim uobičajena (kao što je slučaj i sa naslovom prethodnog romana) i pritom je bila više pravilo nego izuzetak među velmožama i vladarima, koji su se dobrovoljno stavljali u službu jačeg gospodara kad bi to bio najlakši način da i sami zagospodare nad slabijima.

Iako su veliki knez Pavle i njegovi rođaci Časlav Klonimirović i Pavlimir Hvalimirović (poznatiji pod imenom Belo Pavlimir) svojim delovanjem i svojim stavovima istaknuti u odnosu na ostale junake romana, opet je svaki od njih toliko bitan za razvoj same radnje da se kao kolektivni glavni (a možda i naslovni) junak Preobraćenika može uzeti cela zemlja (ili savez zemalja), koja će zajedno sa svojim vladarima neretko biti prinuđena da novog vrhovnog gospodara traži u dotadašnjem neprijatelju.

Zadirući u vreme kad se vlast dobijala i čuvala pokoravanjem, romani o Višeslavićima i njihovim podanicima umnogome sami doprinose opravdanju svojih junaka, pa koliko god na prvi pogled postupci i odluke pojedinih likova mogu delovati nedosledno, štaviše nemoralno, i za to će se naći razumevanje čim se jasnije sagleda psihologija epohe, za šta se autorka takođe potrudila da omogući svojim čitaocima, a neretko je to postignuto upravo unošenjem događaja za koje je sasvim jasno da su plod fikcije, tim pre što neodoljivo podsećaju na politička previranja znatno docnijih epoha.

Saga o Višeslavićima jeste istorijska onoliko koliko je porodična, jer kao u svakom srednjovekovnom feudalnom sistemu, i sudbonosni događaji koji bi potresli sve srpske oblasti neretko su zavisili od intimnih odnosa unutar vladajuće porodice, pa se upravo kroz lične saveze i sukobe između stričeva i sinovaca, braće i sestara, zetova i tastova slikovito i neposredno prodire u zakulisne događaje i razgovore koji su znali da dovedu do krvavih bitaka i masovnih osvajanja. A da pritom ne bi kod čitalaca došlo do zabune oko rodbinskih odnosa i oko tačnog lociranja radnje, svaka od tri knjige obogaćena je rodoslovom prve poznate srpske dinastije, kao i mapama sa detaljnim prikazom srpskih zemalja u ključnim trenucima dešavanja radnje.

S obzirom na to da i vladari ranog srpskog srednjovekovlja zaslužuju mnogo veću pažnju istorijske nauke, pa i veću pažnju književne umetnosti, sigurno je da će romani Biljane Gojković o dinastiji Višeslavić predstavljati početak mnogo većeg interesovanja za vreme koje je inspirativno i za pisce i za istoričare najmanje onoliko koliko je inspirativan bilo koji drugi istorijski period.

Već samim tim što je odabrala da stvori romanesknu sagu o Višeslavićima i da upotrebi maštu tamo gde ne postoje bilo kakvi pouzdani istoriografski izvori, Biljana Gojković kao da se svesno i hrabro upustila u polemiku – ali, ne u polemiku sa glorifikovanim Nemanjićima, jer njihov se istorijski značaj ionako ne može osporiti, nego u polemiku sa kolektivnim predrasudama (koje najčešće izazivaju epika i hafiografija) o Nemanjićima kao neprikosnovenom temelju srpske državnosti i kulture, pa i kao o početku srpske istorije.

Autor Dušan Milijić